Pomnik Kutuzowa

W Bolesławcu stoją dwa pomniki poświęcone rosyjskiemu feldmarszałkowi Michaiłowi Kutuzowowi, który w kwietniu 1813 roku zmarł w tym mieście podczas pościgu za wojskami napoleońskimi. Główny z nich – monumentalny dwunastometrowy obelisk otoczony żeliwnymi lwami – to dzieło wybitnych twórców epoki klasycyzmu, które powstało w królewskich pruskich manufakturach. Drugi, skromniejszy pomnik w formie złamanej kolumny, stoi na cmentarzu wojskowym i wyznacza miejsce, gdzie pochowano wnętrzności feldmarszałka.

Oba zabytki opowiadają historię, która splata losy Rosji, Prus i Polski w burzliwym okresie wojen napoleońskich.

Historia śmierci feldmarszałka w Bolesławcu

W 1813 roku armia rosyjska pod dowództwem Kutuzowa goniła cofające się wojska napoleońskie przez tereny Śląska. Do Bolesławca dotarli car Aleksander I wraz z feldmarszałkiem, który jednak był już ciężko chory na tyfus. Zmożony chorobą 68-letni dowódca nie mógł kontynuować pościgu. Zmarł 28 kwietnia 1813 roku.

Ciało po zabalsamowaniu przewieziono do Petersburga, natomiast wnętrzności pochowano w Bolesławcu. W miejscu ich złożenia, już kilkanaście dni później, córka Kutuzowa wraz z generałem von Sackenem ufundowali pierwszy pomnik – skromną złamaną kolumnę przewiązaną dębowym wieńcem. Monument wykonał miejscowy kamieniarz J.M. Böhm Młodszy, a uroczyste poświęcenie odbyło się 27 sierpnia 1814 roku.

Król pruski Fryderyk Wilhelm III postanowił jednak uczcić pamięć feldmarszałka w bardziej monumentalny sposób. W 1819 roku ufundował okazały obelisk, który początkowo stanął na bolesławieckim rynku.

Obelisk projektu Schinkla – arcydzieło pruskiego klasycyzmu

Główny pomnik Kutuzowa to efekt współpracy najwybitniejszych artystów ówczesnych Prus. Projekt stworzył Karl Friedrich Schinkel – jeden z najważniejszych architektów niemieckiego klasycyzmu. Obelisk odlano w królewskiej Odlewni Żelaza w Berlinie z materiału przygotowanego w hucie w Gliwicach. Rzeźby czterech lwów u podstawy monumentu wykonał Johann Schadow, wybitny rzeźbiarz berliński.

Całość ma około 12,5 metra wysokości. Obelisk nawiązuje formą do starożytnego Egiptu, co było typowe dla estetyki klasycystycznej. Cztery lwy u jego stóp symbolizują męstwo, odwagę, siłę i zwycięstwo, podczas gdy sama forma obelisku miała wyrażać ideę niezmienności i wiecznej pamięci.

Monument łączy w sobie paradoks historyczny – upamiętnia rosyjskiego generała, który walczył przeciwko Napoleonowi, a więc pośrednio także przeciwko Polakom walczącym w armii francuskiej o odzyskanie niepodległości.

Wędrówka pomnika przez miasto

Pierwotnie obelisk ustawiono na rynku, w samym sercu ówczesnego Bunzlau. Tam stał przez ponad 70 lat. W latach 1892-1893 przeniesiono go na promenadę przy południowym murze miejskim, gdzie znajduje się do dziś – przy obecnej ulicy Bolesława Kubika.

Ta lokalizacja okazała się trwalsza. Pomnik przetrwał obie wojny światowe bez większych uszkodzeń, co nie jest oczywiste biorąc pod uwagę burzliwe dzieje tego regionu.

Radziecki kult pomnika po 1945 roku

Po zajęciu Bolesławca przez Armię Czerwoną w lutym 1945 roku pomnik nagle zyskał nowe znaczenie. Marszałek Iwan Koniew rozkazał wystawić przy nim honorową wartę, a przechodzący żołnierze musieli oddawać przed nim honory. Monument stał się obiektem kultu radzieckiego.

28 kwietnia 1945 roku, dokładnie w 132. rocznicę śmierci Kutuzowa, zorganizowano wielkie uroczystości. Przybyło 28 delegacji z różnych frontów i armii – łącznie ponad tysiąc generałów, wyższych oficerów i żołnierzy. W budynku, w którym zmarł feldmarszałek, utworzono muzeum poświęcone jego osobie.

Muzeum funkcjonowało do lat 90. XX wieku. Po wycofaniu się wojsk radzieckich z Polski zgromadzone w nim eksponaty ewakuowano do Rosji.

Drugi pomnik – na cmentarzu wojskowym

Mniej znany, ale równie ważny historycznie jest starszy pomnik na cmentarzu wojskowym imienia Kutuzowa. Ta niewysoka złamana kolumna przewiązana dębowym wieńcem stoi na antycznym cokole. Forma złamanej kolumny symbolicznie przedstawia nagle przerwane życie.

Na czterech stronach cokolu wykuto napis w języku rosyjskim i niemieckim: „Książę Kutuzow Smoleński zasnął snem wiecznym 28 IV 1813”. W tym miejscu w metalowej urnie pochowano wnętrzności feldmarszałka. Po drugiej wojnie światowej wokół pomnika urządzono cmentarz żołnierzy 7 Korpusu Pancernego Gwardii i 31 Dywizji Piechoty 1 Frontu Ukraińskiego.

W cynowej trumience u podstawy pomnika na cmentarzu przez ponad 200 lat spoczywają wnętrzności rosyjskiego feldmarszałka – nietypowy relikt historii wojen napoleońskich.

Dla kogo te pomniki?

Pomniki Kutuzowa w Bolesławcu to przede wszystkim pozycja dla miłośników historii i osób interesujących się epoką napoleońską. Główny obelisk przy ul. Kubika robi wrażenie swoją skalą i jakością wykonania – to naprawdę piękny przykład pruskiego klasycyzmu.

Warto zobaczyć oba pomniki, żeby zrozumieć pełną historię. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę przy obelisku ze spacerem po bolesławieckiej promenadzie. Cmentarz wojskowy z drugim pomnikiem ma bardziej kameralny, refleksyjny charakter.

Nie każdy wie, że Bolesławiec to nie tylko stolica ceramiki, ale też miejsce z ciekawą historią związaną z wojnami napoleońskimi. Te pomniki są tego najlepszym dowodem.

Informacje praktyczne

Lokalizacja: Główny pomnik (obelisk z lwami) znajduje się przy ulicy Bolesława Kubika, na promenadzie w centrum Bolesławca. Drugi pomnik zlokalizowany jest na cmentarzu wojskowym im. M. Kutuzowa.

Dostęp: Oba pomniki są dostępne bezpłatnie przez całą dobę. Obelisk przy ul. Kubika znajduje się w łatwo dostępnym miejscu, w niewielkiej odległości od Rynku. Do cmentarza wojskowego trzeba dojechać nieco dalej od centrum.

Czas zwiedzania: Samo obejrzenie głównego pomnika to kwestia 10-15 minut. Jeśli ktoś chce zobaczyć też drugi pomnik na cmentarzu i poznać pełną historię, warto zarezerwować około godziny.

Dojazd: Bolesławiec leży przy trasie A4, około 100 km od Wrocławia i 120 km od Zgorzelca. Pomnik przy ul. Kubika znajduje się w centrum miasta, w pobliżu jest parking. Cmentarz wojskowy wymaga dojazdu samochodem lub pieszo z centrum (około 2 km).

Co jeszcze zobaczyć w okolicy: Warto połączyć wizytę przy pomnikach z zwiedzaniem Muzeum Ceramiki w Bolesławcu i zakupami słynnej bolesławieckiej ceramiki. Rynek z charakterystycznym ratuszem też zasługuje na uwagę.